ماه‌های هجری قمری درکنار ماه‌های هجری شمسی در تقویم ایرانیان مسلمان به کار می‌روند.  نام‌گذاری ماه‌های هجری قمری مربوط است به عربستان دوره‌ی جاهلی، یعنی پیش از اسلام.  در فرهنگ‌های عربی درباره‌ی این نام‌ها توضیحاتی آمده که ترجمه‌ی آن را می‌آورم:
.....

 

ماه‌های هجری قمری درکنار ماه‌های هجری شمسی در تقویم ایرانیان مسلمان به کار می‌روند.  نام‌گذاری ماه‌های هجری قمری مربوط است به عربستان دوره‌ی جاهلی، یعنی پیش از اسلام.  در فرهنگ‌های عربی درباره‌ی این نام‌ها توضیحاتی آمده که ترجمه‌ی آن را می‌آورم:

 

۱) محرم

 

واژه‌ی «مُحَرَّم» اسم مفعول از تحریم (حرام کردن) و بنابراین به معنی «حرام‌شده» است.  عرب‌های جاهلی جنگ در این ماه را حرام می‌دانستند.  محرم یکی از چهار ماه حرام است.

 

۲) صفر

 

واژه‌ی «صَفَر» به معنی خالی بودن یا خالی شدن است.  می‌گویند اهالی مکه در ماه صَفَر به سفر می‌رفتند و شهر خالی از سکنه می‌شد؛  برخی هم می‌گویند اهالی مکه در این ماه با قبایل می‌جنگیدند و اموالشان را غارت می‌کردند و آن‌ها را بی‌چیز و تهی‌دست رها می‌ساختند.  عدد «صِفر» هم از همین ریشه است، چون توخالی است. (zero انگلیسی از ریشه‌ی همین صِفر عربی است.)  «صفرالید» یعنی دست‌خالی، تهی‌دست، بی‌چیز.

 

۳ و ۴) ربیع الاول، ربیع الثانی

 

«ربیع» یعنی بهار.  «ربیعٌ الأوّل» یعنی بهارِ نخست و «ربیعٌ الثانی» یا «ربیعٌ الآخِر» یعنی بهارِ دوم یا پسین.  در زمان نام‌گذاری ماه‌ها این دو ماه در فصل بهار بودند.

 

۵ و ۶) جمادی الاول، جمادی الثانی

 

«جُمادَی الأولی» یعنی جمادیِ نخست و «جُمادَی الثانیه» یا «جُمادَی الآخِره» یعنی جمادیِ دوم یا پسین.  واژه‌ی «جُمادی» (jomaadaa) از ریشه‌ی «ج‌م‌د» و هم‌ریشه با جامد و انجماد و منجمد است.  می‌گویند در زمان نام‌گذاری ماه‌ها این دو ماه در فصل زمستان و یخ‌بندان بودند.

 

۷) رجب

 

رجب و ترجیب به معنی بزرگ داشتن و احترام گذاشتن به چیزی است.  ماه رجب برای عرب‌های جاهلی محترم بود و آن را «رجبٌ المُرَجَّب» (رجب بزرگ و محترم) نیز می‌خواندند.  رجب یکی از چهار ماه حرام است.

 

۸) شعبان

 

واژه‌ی «شَعبان» از ریشه‌ی «ش‌ع‌ب» و هم‌ریشه با شعبه، انشعاب و منشعب است.  می‌گویند عرب‌های جاهلی در این ماه در جست‌وجوی آب پراکنده می‌شدند.

 

۹) رمضان

 

واژه‌ی «رَمَضان» از ریشه‌ی «رم‌ض» به معنی شدت گرما یا سوزش است.  «رَمضاء» یعنی زمین داغ و سوزان از تابش آفتاب.  ظاهراً در زمان نام‌گذاری ماه‌ها رمضان در اوج گرما بوده است.  از میان دوازده ماه قمری فقط نام رمضان در قرآن (سوره‌ی ۲، آیه‌ی ۱۸۵) آمده است.

 

۱۰) شوال

 

واژه‌ی «شَوّال» از ریشه‌ی «ش‌ول» به معنی بلند شدن و برخاستن یا بلند کردن است.  می‌گویند در این ماه ماده‌شترها برای جفت‌گیری دُمشان را بلند می‌کردند و سیخ نگه می‌داشتند!

 

۱۱) ذی‌قعده

 

«ذوالقعده» مرکب است از: ذو + الـ + قعده.  «قعده» هم‌ریشه با قُعود (نشستن) و مقعد (نشیمن‌گاه) و تقاعد (بازنشستگی) است.  عرب‌های جاهلی در این ماه خانه‌نشین می‌شدند و برای جنگ، سفر، یا به جست‌وجوی آب و علف بیرون نمی‌رفتند.  ذی‌قعده یکی از چهار ماه حرام است.

 

۱۲) ذی‌حجه

 

«ذوالحِجّه» مرکب است از: ذو + الـ + حِجّه.  «حِجّه» هم‌ریشه با حجّ است.  ذی‌حجه ماه حجّ و یکی از چهار ماه حرام است.